چنگوم سنگسری؛ روایت زیور نقرهای کهن از هنر و فرهنگ سنگسر
به گزارش پایگاه خبری نیزوا، چنگومسازی یا ملیلهکاری سنگسری، هنری با قدمتی بیش از یک قرن است که در گذشته بهعنوان یکی از زیورآلات زنان و دختران سنگسری مورد استفاده قرار میگرفت. این زیور از دو طرف سر و در بالای گوش قرار میگرفت و تا زیر چانه امتداد داشت و بر روی «ساخته مکنه»، پوشش سنتی زنان سنگسر، قرار میگرفت.
ویژگی اصلی چنگوم سنگسری، فرم و شیوه خاص ساخت آن در کنار استفاده از ملیلههای فلزی است. در ساخت این زیور، نقره، آلیاژهای مس و نیکل، برنج و دیگر فلزات مورد استفاده قرار میگرفت. نقره مصرفی نیز در بسیاری از موارد از سکههای نقره قدیمی تأمین میشد.
از ذوب نقره تا شکلگیری ملیله
ساخت چنگوم فرایندی چندمرحلهای و زمانبر داشت. نقره پس از ذوب در کوره زغالی، داخل قالبی فلزی به نام «ریجه» ریخته میشد و پس از تبدیل شدن به شمش، روی سندان قرار میگرفت و با چکشکاری به شکل ششضلعی درمیآمد؛ عملی که در گویش محلی «فَخ کردن» نامیده میشد.
پس از برش شمشهای ششگوش در اندازههای مشخص، عملیات فَخ کردن ادامه پیدا میکرد تا فلز برای عبور از «حدیده» آماده شود. حدیده صفحهای فلزی با سوراخهایی در قطرهای مختلف بود که برای تبدیل فلز به مفتول با ضخامت موردنظر استفاده میشد.
مفتولها از بزرگترین سوراخ حدیده به تدریج از سوراخهای کوچکتر عبور داده میشدند. استادکار، حدیده را زیر پا مهار کرده و با انبر، مفتول را به سمت خود میکشید. مفتولهای آمادهشده سپس با انبرهای کوچکتر به فرمهای موردنظر درمیآمدند تا در ساخت نقشهای ملیلهای مورد استفاده قرار گیرند.
برای ساخت بخشهای دیگر چنگوم نیز سکههای نیکلی ذوب و در ریجه ریخته میشدند و پس از چکشکاری و تخت شدن، در اندازه و فرم موردنظر برش میخوردند.
موم، ملیله و کوره؛ مراحل اتصال اجزای چنگوم
پس از آماده شدن بستر کار، سطح آن با موم پوشانده میشد و ملیلهها یکییکی در محل موردنظر قرار میگرفتند. سپس لحیم مفتول، بسته به محل مورد نیاز، به صورت پودر یا قطعات مفتولی در میان اجزا قرار داده میشد.
قطعه در مرحله بعد داخل کوره قرار میگرفت. حرارت باعث ذوب شدن موم و سپس لحیم میشد و در نتیجه، ملیلهها به یکدیگر متصل میشدند. پس از پایان عملیات، قطعه در محلول زاج سفید شسته میشد تا آلودگیهای سطحی از بین برود و در نهایت با برس سیمی یا فرچه، زوائد باقیمانده پاک میشد.
مونگ، بتهجقه و دیگر نقوش نمادین
نقوش متنوعی همچون دندانه، تابیده، برگ، غنچه، پیچک، سهچشمه و یکچشمه در چنگومهای سنگسری به کار میرفت؛ اما برخی نقوش جایگاه ویژهای داشتند.
«مونگ» به معنای ماه، یکی از نقشهای شاخص چنگوم سنگسری بود. در چنگومها ۱۴ نقش مونگ به کار میرفت که در روایتهای مرتبط با این هنر، نمادی از تبدیل شدن صاحب چنگوم به «ماه شب چهارده» دانسته شده است.
«بتهجقه» نیز از دیگر نقوش شناختهشده در این زیور بود؛ نقشی برگرفته از سرو خمشده که در هنرهای سنتی ایران نماد زندگی دانسته میشود.
از دیگر نقوش، «گِرد لَفتو» به معنای گل گرد کوچک روی لَفت است که به گلهای چندپر محاطشده در یک هشتضلعی اشاره دارد و در ساخت چنگوم مورد استفاده قرار میگرفت.
ساختار چنگوم؛ از لَفت تا سَرچَنگه
چنگوم از دو بخش کلی «لَفت» و «چَنگوم» تشکیل میشد و اجزایی مانند «سَرچَنگه» یا «گودبنت» را دربر میگرفت. سَرچَنگه بهوسیله حلقهای Sشکل یا نیمقوس خمشده در میان الیاف «ساخته مکنه» قرار میگرفت و وظیفه نگهداری چنگوم روی سر را بر عهده داشت.
از آنجا که این بخش باید وزن زیور را تحمل میکرد، قسمت کف و قلاب آن معمولاً از فلزاتی مانند برنج، مس و روی ساخته میشد. فرم اصلی سَرچَنگه نیز دایرهای بود و بسته به سفارش مشتری و هزینه ساخت، با سکههای اشرفی، پهلوی، سکههای رایج دورههای مختلف، ادعیه، صلوات و نوشتههای مرتبط با توسل به ائمه تزئین میشد.
استادکاران چنگومسازی در سنگسر
بر اساس روایتهای موجود، بخش قابل توجهی از چنگومهای تولیدشده در سنگسر توسط استادکاران شناختهشده این رشته ساخته شده است.
مرحوم «میرزا علی» از قدیمیترین چنگومسازان سنگسر به شمار میرفت و نمونههایی از آثار او با سکههای پهلوی ساخته شده بود.
«میرزا احمد زرگر» نیز از استادکاران این هنر بود که حجرهاش در محله «بَخوس سَر» و در نزدیکی مسجد صاحبالزمان(عج) قرار داشت. پس از او، پسرش «علی زرگر» نیز چند سال به ساخت چنگوم ادامه داد و از شیوه و موتیفهای پدر استفاده کرد. وجود نقش بته در گوشه کِلالَکها از ویژگیهای آثار این پدر و پسر عنوان شده است.
مرحوم «نیر گوهری» نیز از دیگر چنگومسازان سنگسر بود که حجرهاش در محله «ژُور فَلَکِه»، میدان امام فعلی، قرار داشت. استفاده از نقش «مونگ» در ملیلههای چنگوم از ویژگیهای آثار او بود.
«حاج سید آقا حسن متولیان» نیز از استادکاران این رشته بوده که بنا بر روایت موجود، حدود ۸۰ چنگوم در طول فعالیت خود ساخته است. ظرافت ساخت و استفاده از نقوش شمسه در بخش میانی چنگوم از ویژگیهای آثار او عنوان شده است.
نقره سکهها؛ مادهای از گذشته برای ساخت یک زیور
در گذشته، مواد اولیه چنگومسازی تا حد زیادی از فلزات و سکههای موجود تأمین میشد. برای ساخت مفتول ملیله از نقره سکههای قدیمی استفاده میکردند و سکه فتحعلیشاهی نیز در میان آنها با عنوان محلی «تَنبُل قِرون» شناخته میشد.
برای بخشهای زیرین چنگوم نیز از سکهها و آلیاژهای مس و نیکل استفاده میشد که استحکام بیشتری داشتند و بهعنوان تکیهگاه ملیلههای نقرهای عمل میکردند. برنج مورد استفاده در سَرچَنگهها نیز از سینیهای قدیمی و ورقههای مستهلک تهیه میشد.
موم مورد استفاده در فرایند ساخت نیز از کندوهای عسل منطقه تأمین میشد و زاج سفید برای شستوشوی نهایی قطعه کاربرد داشت.
چنگوم؛ میراثی کهن در میان زیورهای سنتی ایران
اگرچه ملیلهکاری زنجان و اصفهان از شناختهشدهترین نمونههای این هنر در ایران هستند و بیشتر در ساخت ظروف و اشیای تزئینی به کار رفتهاند، چنگوم سنگسری به دلیل فرم خاص، شیوه قرارگیری روی سر و کارکرد آن بهعنوان زیور زنانه، ویژگی متفاوتی دارد.
امروزه چنگوم بیشتر بهعنوان یک شیء ارزشمند و یادگاری از گذشته شناخته میشود و کاربرد سنتی آن بسیار محدود شده است؛ با این حال، شیوه ساخت، نقوش نمادین، مواد اولیه و روایت استادکاران آن، چنگوم را به بخشی قابل توجه از میراث هنری و فرهنگی سنگسر تبدیل کرده است.
شناخت و ثبت این هنر میتواند به حفظ بخشی از دانش و مهارتهای سنتی منطقه مهدیشهر کمک کند؛ دانشی که در تار و پود آن، علاوه بر مهارت فلزکاری و ملیلهسازی، نشانههایی از پوشش، زیباییشناسی، باورها و فرهنگ مردم سنگسر نیز باقی مانده است.
برچسب ها :خبر ، شهرستان مهدیشهر ، مهدیشهر ، نیزوا ، نیزوا نیوز
- نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
- نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : ۰