قالیبافی مهدی‌شهر زیر فشار هزینه و بازار است

به گزارش پایگاه خبری نیزوا، قالیبافی در مهدی‌شهر تنها یک فعالیت هنری نیست؛ برای بسیاری از زنان این شهر، سال‌ها بخشی از زندگی روزمره و راهی برای درآمدزایی در خانه بوده است.

با این حال، اقتصاد قالیبافی با آنچه از ارزش هنری یک فرش دستباف دیده می‌شود فاصله دارد. بافنده ممکن است ماه‌ها و حتی سال‌ها پای یک دار قالی بنشیند، اما هنگام فروش، سهمی که از این زمان و نیروی کار دریافت می‌کند، همیشه متناسب با زحمت وی نیست.

این فاصله میان ارزش محصول و دستمزد بافنده، در کنار هزینه تهیه مواد اولیه و نگرانی‌های بیمه‌ای، یکی از چالش‌هایی است که آینده قالیبافی خانگی در مهدی‌شهر را تحت تأثیر قرار داده است.

روایت یک قالیباف از ۱۵ سال زندگی با دار قالی

سلطانیان، یکی از قالیبافان مهدی‌شهر، حدود ۱۵ تا ۱۶ سال است که به‌صورت مستمر قالیبافی می‌کند؛ هرچند آشنایی وی با این هنر به سال‌های کودکی بازمی‌گردد.

وی درباره هزینه شروع کار گفت: برای بافت یک قالی معمولی، اگر دار و ابزار اولیه از قبل فراهم نباشد، باید حدود ۱۵۰ میلیون تومان برای راه‌اندازی و تهیه مواد اولیه در نظر گرفت؛ رقمی که ورود افراد تازه‌کار به این حرفه را آسان نمی‌کند.

سلطانیان افزود: بخشی از مواد اولیه را از شرکت تأمین‌کننده فرش تهیه می‌کنم و در مواردی نیز مواد موردنیاز از طریق آشنایان و مبادله تأمین می‌شود.

وی درباره مدت زمان بافت نیز بیان کرد: مدت زمان بافت به میزان فعالیت بافنده بستگی دارد. اگر فرد به‌صورت حرفه‌ای روزانه حدود ۸ تا ۱۰ ساعت کار کند، بافت یک قالی ممکن است سه تا چهار ماه زمان ببرد؛ اما برای کسی که قالیبافی را در کنار سایر فعالیت‌های روزمره انجام می‌دهد، این زمان می‌تواند به یک تا دو سال برسد و حتی در برخی موارد پنج تا شش سال طول بکشد.

سلطانیان مهم‌ترین مشکل قالیبافان را بازار فروش دانست و تصریح کرد: گاهی قیمت نهایی فرش تنها هزینه مواد اولیه را پوشش می‌دهد و زمانی که بافنده برای بافت آن صرف کرده، عملاً دستمزدی پیدا نمی‌کند.

وی افزود: برخی افراد به همین دلیل قالیبافی را برای مصرف خانواده یا علاقه شخصی ادامه می‌دهند، نه به‌عنوان یک منبع درآمد پایدار.

بیمه؛ دغدغه‌ای به قدمت سال‌های بافت

سلطانیان درباره وضعیت بیمه قالیبافان گفت: حدود ۱۵ تا ۱۶ سال است حق بیمه قالیبافی پرداخت می‌کنم، اما دریافتی‌ای که برای آینده این شغل متصور است، به گفته خودش حدود هفت میلیون تومان است و آن را متناسب با سال‌های پرداخت و میزان زحمت انجام‌شده نمی‌دانم.

وی همچنین از محدود بودن تسهیلات گلایه کرد و افزود: وامی که برای خرید ابزار و مواد اولیه دریافت کرده‌ام، پاسخگوی هزینه‌های واقعی این حرفه نبوده است.

سلطانیان تصریح کرد: همین مسائل باعث شده جوانان کمتر به سمت قالیبافی بروند. جوانی که می‌تواند در یک کارخانه با حقوق مشخص مشغول به کار شود، طبیعی است که حرفه‌ای را انتخاب کند که درآمد آن به فروش محصول و شرایط بازار وابسته نباشد.

وی با اشاره به ظرفیت قالیبافان مهدی‌شهر گفت: با وجود این مشکلات، قالیبافان مهدی‌شهر از نظر کیفیت بافت، تمیزی کار، دقت در جزئیات و آماده‌سازی دار قالی توانایی بالایی دارند؛ ظرفیتی که در صورت وجود بازار مناسب، می‌تواند همچنان قابل اتکا باشد.

بیمه؛ یک حمایت تازه اما با شرط‌های مشخص

البته در همین روزها، خبر تازه‌ای درباره بیمه قالیبافان منتشر شده است. بر اساس تفاهم‌نامه‌ای که ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ میان صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر و شرکت سهامی فرش ایران امضا شد، قرار است ۷۰ درصد حق بیمه فعالان مشمول این طرح از سوی دولت پرداخت شود و ۳۰ درصد باقی‌مانده با مشارکت شرکت سهامی فرش ایران و بافندگان تأمین شود.

بر اساس جزئیات اعلام‌شده، جامعه هدف این تفاهم‌نامه شامل قالیبافان و فعالان صنعت فرش فاقد پوشش بیمه اجتماعی در مناطق روستایی، عشایری و شهرهای کمتر از ۲۰ هزار نفر جمعیت است و معرفی افراد نیز از سوی شرکت سهامی فرش ایران انجام می‌شود.

بنابراین، این خبر را نمی‌توان به معنای پوشش خودکار همه قالیبافان مهدی‌شهر دانست؛ شمول هر فرد به شرایط طرح و نحوه معرفی وی بستگی دارد. با این حال، اجرای درست این سازوکار می‌تواند بخشی از دغدغه بیمه‌ای بافندگانی را که تاکنون از پوشش مناسب برخوردار نبوده‌اند، کاهش دهد.

مشکل اصلی هنوز بازار است

حتی اگر مسئله بیمه تا حدی سامان پیدا کند، یک سؤال اساسی همچنان باقی می‌ماند: قالیباف چگونه باید از چند ماه یا چند سال کار خود درآمد قابل‌قبولی به دست آورد؟

مشکل قالیبافی فقط هزینه نخ، دار و مواد اولیه نیست. زمانی که محصول نهایی با قیمت مناسب به فروش نرسد، هزینه واقعی نیروی انسانی در فرش محاسبه نمی‌شود و بافنده عملاً بخشی از سرمایه خود را به شکل زمان و کار رایگان وارد تولید کرده است.

این مسئله در بلندمدت می‌تواند به کاهش انگیزه برای ورود نسل جدید منجر شود. وقتی درآمد قالیبافی از یک شغل ثابت و کارخانه‌ای قابل پیش‌بینی‌تر نباشد، طبیعی است که جوانان کمتر حاضر شوند ماه‌ها پشت دار قالی بنشینند و نتیجه کارشان را به بازاری نامطمئن بسپارند.

از سوی دیگر، اگر کیفیت بافت مهدی‌شهر واقعاً یکی از مزیت‌های این منطقه باشد، مسئله فقط حفظ یک هنر سنتی نیست؛ موضوع، تبدیل این مهارت به یک فعالیت اقتصادی پایدار است.

قالیبافی مهدی‌شهر هنوز ظرفیت ادامه‌دادن دارد، اما صرف حفظ دارهای قالی برای زنده نگه‌داشتن این هنر کافی نیست. بافنده باید بداند محصولی که ماه‌ها برای آن وقت می‌گذارد، بازار دارد و دستمزد نیروی کارش در قیمت نهایی دیده می‌شود.

بیمه می‌تواند بخشی از امنیت آینده قالیبافان را تأمین کند، اما مسئله بازار فروش، قیمت‌گذاری و دستمزد همچنان پابرجاست. اگر قرار است قالیبافی از نسلی به نسل دیگر منتقل شود، حمایت‌ها باید از «تسهیلات محدود» فراتر برود و به ایجاد بازار مطمئن برای محصول و درآمد پایدار برای بافنده برسد.

در غیر این صورت، ممکن است آنچه امروز به‌عنوان یک هنر ریشه‌دار در خانه‌های مهدی‌شهر شناخته می‌شود، به‌تدریج از یک حرفه اقتصادی به خاطره‌ای فرهنگی تبدیل شود.