کافر قلعه / دژی تاریخی بر فراز ارتفاعات مهدیشهر

به گزارش پایگاه خبری نیزوا، کافر قلعه یکی از بناهای تاریخی و کمترشناخته‌شده شهرستان مهدیشهر است که در حدود ۶ کیلومتری غرب مرکز شهر مهدیشهر (سنگسر) و بر فراز کوهی مرتفع در محدوده گل‌رودبار قرار دارد؛ دژی که موقعیت طبیعی و صعب‌العبور آن در کنار روایت‌های تاریخی و محلی، بر اهمیت و جذابیت آن افزوده است.

کافر قلعه بر فراز ارتفاعاتی سنگی قرار گرفته که در پایین‌دست آن چشمه گل‌رودبار جریان دارد. موقعیت جغرافیایی قلعه، قرار گرفتن بر ارتفاع و شیب تند صخره‌ها، شرایطی طبیعی برای دیده‌بانی و دفاع فراهم کرده و همین ویژگی را می‌توان یکی از دلایل اهمیت این دژ در دوره‌های گذشته دانست.

معماری قلعه؛ سنگ، گچ، ساروج و آجر

بقایای برج و بارو و دیوارهای کافر قلعه عمدتاً از سنگ، گچ و ساروج ساخته شده و در بخش‌هایی نیز آجر به کار رفته است.

ساختار باقی‌مانده بنا نشان می‌دهد که این دژ در دوره‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفته و احتمال می‌رود پایه‌های اولیه آن به دوره‌های قدیمی‌تر از زمان حضور اسماعیلیان در منطقه بازگردد.

با وجود اهمیت تاریخی قلعه، اطلاعات دقیق و جامع درباره تاریخ ساخت اولیه، توسعه بخش‌های مختلف و دوره‌های متوالی استفاده از آن نیازمند بررسی‌های تخصصی و مطالعات باستان‌شناسی است.

ردپای اسماعیلیان در کافر قلعه

یکی از مهم‌ترین روایت‌ها درباره کافر قلعه، ارتباط آن با اسماعیلیان نزاری و پیروان حسن صباح است.

در دوره سلجوقی، اسماعیلیان در بخش‌هایی از ایران از جمله منطقه قومس دارای پایگاه‌ها و دژهایی بودند و کافر قلعه نیز در روایت‌های تاریخی و محلی در شمار این استحکامات قرار گرفته است.

حسن صباح پس از تصرف قلعه الموت در سال ۴۸۳ هجری قمری، شبکه‌ای از دژها و پایگاه‌های اسماعیلی را در نقاط مختلف ایران گسترش داد. منطقه قومس نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی و ارتباط آن با مسیرهای مهم، از جمله مناطقی بود که اسماعیلیان در آن حضور داشتند.

نام «کافر قلعه» نیز در روایت‌های محلی با همین پیشینه پیوند خورده است؛ چراکه سلجوقیان و مخالفان اسماعیلیان، آنان را با عناوینی همچون «ملاحده» می‌خواندند.

روایت مقاومت قلعه‌نشینان

در میان مردم منطقه سنگسر روایت شده است که ساکنان کافر قلعه پس از سال‌ها پایداری، سرانجام ناچار به ترک دژ شدند و پیش از خروج، سلاح‌ها، وجوه و اشیای ارزشمند خود را در شکافی در دل کوه پنهان کردند.

بر اساس این روایت، دهانه شکاف با سنگ و صخره پوشانده شد تا محل آن از دید پنهان بماند و از آن زمان تاکنون نیز کسی موفق به یافتن این اشیای احتمالی نشده است.

البته وجود چنین گنجی تاکنون به‌صورت مستند و علمی اثبات نشده و این موضوع را باید در چارچوب روایت‌ها و باورهای شفاهی مردم منطقه در نظر گرفت.

پایان حضور اسماعیلیان در دژ؟

درباره زمان دقیق ترک کافر قلعه نیز اطلاعات قطعی در دست نیست؛ اما در برخی روایت‌ها، پایان حضور اسماعیلیان در این دژ به حوادث قرن هفتم هجری و دوره حمله مغولان به مراکز اسماعیلی مرتبط دانسته شده است.

پس از سقوط الموت و کشته شدن رکن‌الدین خورشاه، آخرین فرمانروای اسماعیلی الموت، در سال ۶۵۴ هجری قمری، بسیاری از پایگاه‌های اسماعیلی نیز در معرض فروپاشی قرار گرفتند. از همین رو، احتمال داده شده که پایان استفاده اسماعیلیان از کافر قلعه نیز در همین دوره یا پس از آن رخ داده باشد؛ موضوعی که برای اثبات آن به شواهد تاریخی و باستان‌شناسی بیشتری نیاز است.

میراثی تاریخی در انتظار حفاظت

کافر قلعه امروز تنها بقایایی از یک دژ تاریخی است، اما موقعیت ویژه آن در ارتفاعات گل‌رودبار، معماری باقی‌مانده و پیوند آن با تاریخ منطقه قومس، این بنا را به یکی از ظرفیت‌های تاریخی و گردشگری شهرستان مهدیشهر تبدیل کرده است.

حفاظت از بقایای قلعه، جلوگیری از تخریب و کاوش‌های غیرمجاز و انجام مطالعات باستان‌شناسی می‌تواند به شناسایی دقیق‌تر پیشینه این دژ و پاسخ به بسیاری از پرسش‌های موجود درباره زمان ساخت، دوره‌های استفاده و سرنوشت قلعه‌نشینان کمک کند.

کافر قلعه اکنون در سکوت ارتفاعات غرب مهدیشهر ایستاده است؛ دژی که بخشی از تاریخ سنگسر را در دل صخره‌های خود حفظ کرده و همچنان روایت‌های تاریخی و افسانه‌های محلی بسیاری درباره آن میان مردم منطقه نقل می‌شود.