خشت به خشت هویت سمنان در حال نابودی

به گزارش پایگاه خبری نیزوا، تخریب خانه‌های قدیمی در بافت تاریخی سمنان، بار دیگر موضوع حفاظت از هویت تاریخی و فرهنگی این شهر را به یکی از دغدغه‌های فعالان میراث فرهنگی تبدیل کرده است؛ بناهایی که اگرچه ممکن است در نگاه نخست فرسوده و مخروبه به نظر برسند، اما هر خشت آن‌ها می‌تواند بخشی از روایت شکل‌گیری محله‌ها، سبک زندگی گذشتگان و خاطرات جمعی مردم این شهر باشد.

انجمن دوستداران میراث فرهنگی و طبیعی سمنان با انتقاد از تخریب این بناها، نسبت به از بین رفتن بخش‌هایی از هویت تاریخی شهر هشدار داده و خواستار پاسخ‌گویی دستگاه‌های مسئول درباره اقدامات انجام‌شده برای جلوگیری از تخریب خانه‌های ارزشمند تاریخی شده است.

این موضوع در حالی مطرح می‌شود که طی ماه‌های گذشته نیز «مرآت» در گزارشی به تخریب‌های صورت‌گرفته در بافت تاریخی جهادیه سمنان پرداخته بود؛ مسئله‌ای که در کنار فرسودگی بناها، ضرورت توجه جدی‌تر مدیریت شهری و دستگاه‌های اجرایی به ارزش‌های فرهنگی و تاریخی محله‌های قدیمی را برجسته می‌کند.

خانه‌های قدیمی؛ فراتر از چند دیوار فرسوده

بافت‌های تاریخی، تنها مجموعه‌ای از ساختمان‌های قدیمی نیستند؛ بلکه بخش مهمی از هویت اجتماعی، معماری بومی و حافظه تاریخی شهرها را در خود جای داده‌اند. تخریب این بناها، حتی در شرایطی که مشکلات اجتماعی یا آسیب‌های ناشی از متروکه ماندن آن‌ها مطرح باشد، بدون بررسی کارشناسی و ارزیابی ظرفیت‌های حفاظتی، می‌تواند به حذف جبران‌ناپذیر بخشی از میراث شهری منجر شود.

در سمنان نیز شماری از محله‌های قدیمی، علاوه بر برخورداری از ارزش‌های معماری و تاریخی، با خاطرات و رویدادهای مهم اجتماعی، انقلابی و دفاع مقدس پیوند خورده‌اند؛ ظرفیتی که به اعتقاد فعالان این حوزه می‌تواند در برنامه‌ریزی فرهنگی، معرفی تاریخ محلی و توسعه گردشگری مورد استفاده قرار گیرد.

از محله‌های تاریخی تا روایت دفاع مقدس

محله‌هایی همچون چوب‌مسجد، پاچنار، تکیه سفید، تکیه سیاه و محله سرداران، از جمله محدوده‌هایی هستند که در روایت فعالان اجتماعی از تاریخ محلی سمنان، با نام‌ها و خاطرات شخصیت‌های اثرگذار این شهر پیوند دارند.

در این میان، نام سرداران و شهدایی همچون شهید اخلاقی، شهید شاطری و شهید خالصی نیز بخشی از ظرفیت تاریخی و هویتی سمنان در حوزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که می‌تواند در قالب مسیرهای روایتگری، معرفی مکان‌های مرتبط با تاریخ معاصر و برنامه‌های گردشگری مقاومت به مردم و زائران معرفی شود.

با این حال، نبود برنامه‌ای منسجم برای شناسایی، مستندسازی، تابلوگذاری و معرفی برخی از این محله‌ها، این نگرانی را ایجاد کرده است که با تخریب تدریجی بناها، امکان روایت بخشی از تاریخ شهر نیز از بین برود.

سمنان با برخورداری از پیشینه تاریخی و شخصیت‌های برجسته در عرصه دفاع مقدس، می‌تواند سهم بیشتری در گردشگری فرهنگی و مقاومت داشته باشد؛ اما تحقق این ظرفیت، به همکاری نهادهای فرهنگی، مدیریت شهری، میراث فرهنگی و تشکل‌های مردمی نیاز دارد.

آیا تخریب، راه‌حل مشکلات اجتماعی است؟

یکی از موضوعات مطرح‌شده درباره برخی بناهای متروکه، مشکلات اجتماعی و آسیب‌هایی است که احتمال دارد در این مکان‌ها شکل بگیرد. با این حال، پرسش اساسی آن است که آیا تخریب بناهای قدیمی، بدون اجرای برنامه‌ای جامع برای ساماندهی محله، می‌تواند به حل پایدار این مشکلات منجر شود؟

در واقع، اگر یک بنای متروکه به دلیل وجود آسیب‌های اجتماعی تخریب شود، اما عوامل ایجادکننده این آسیب‌ها همچنان باقی بمانند، این احتمال وجود دارد که مشکلات به مکانی دیگر منتقل شوند؛ موضوعی که ضرورت بررسی راهکارهای جایگزین، از جمله مرمت، تغییر کاربری، احیا و مدیریت اجتماعی محله‌ها را دوچندان می‌کند.

از این منظر، حفاظت از بافت تاریخی نباید در برابر تأمین امنیت و کاهش آسیب‌های اجتماعی قرار گیرد؛ بلکه لازم است راهکارهایی اتخاذ شود که ضمن رسیدگی به مشکلات محله، ارزش‌های تاریخی و فرهنگی آن نیز حفظ شود.

مسئولیت دستگاه‌های متولی کجاست؟

در کنار شهرداری و سایر دستگاه‌های اجرایی، میراث فرهنگی به‌عنوان متولی تخصصی حفاظت از آثار تاریخی، نقشی تعیین‌کننده در شناسایی بناهای واجد ارزش، بررسی وضعیت حفاظتی آن‌ها و پیگیری اقدامات قانونی لازم دارد.

همچنین فرمانداری سمنان، به‌عنوان یکی از نهادهای هماهنگ‌کننده امور شهرستان، می‌تواند با جلب مشارکت دستگاه‌های مسئول، تشکل‌های مردمی و کارشناسان، زمینه بررسی دقیق‌تر وضعیت محله‌های تاریخی را فراهم کند.

در این میان، ضرورت دارد مشخص شود چه تعداد از بناهای در معرض تخریب شناسایی و مستندسازی شده‌اند، چه اقداماتی برای جلوگیری از تخریب آثار واجد ارزش انجام شده و آیا امکان ثبت ملی یا بهره‌مندی از سایر سازوکارهای قانونی حفاظت برای این بناها بررسی شده است یا خیر.

البته ثبت ملی همه خانه‌های قدیمی به‌صورت خودکار امکان‌پذیر نیست و ارزش تاریخی، مستندات کارشناسی و ضوابط قانونی باید درباره هر بنا به‌طور جداگانه بررسی شود؛ اما همین موضوع، ضرورت انجام مطالعات پیش از تخریب را بیشتر می‌کند.