کژین شوی؛ ردپای هنر زنان سنگسر در میراث ماندگار

به گزارش پایگاه خبری نیزوا، در فرهنگ سنگسری، پوشاک همواره فراتر از یک پوشش ساده بوده و بخشی از زبان فرهنگی مردم این منطقه به شمار می‌رفته است؛ به گونه‌ای که رنگ، نوع پارچه، شیوه دوخت و حتی نحوه استفاده از لباس‌ها می‌توانسته بیانگر سن، وضعیت تأهل، جایگاه اجتماعی و بخشی از باورهای فرهنگی افراد باشد.

کژین؛ نامی برگرفته از یک پوشش تاریخی

فاطمه محمودی‌خواه، مدیر اقامتگاه سنتی کژین مهدی‌شهر، درباره انتخاب این نام و پیوند آن با فرهنگ سنگسر اظهار کرد: «در هر سرزمین، برخی واژه‌ها تنها یک نام نیستند؛ بلکه روایتگر تاریخ، فرهنگ و هویت مردمان آن دیارند.»

وی افزود: «کژین» یکی از همین واژه‌هاست؛ نامی برگرفته از «کژین شوی»، پیراهن سنتی زنان سنگسری که قرن‌ها در زندگی، هنر و فرهنگ این منطقه حضور داشته است.

محمودی‌خواه با اشاره به پیشینه فرهنگی و عشایری سنگسر گفت: سنگسر یا مهدی‌شهر امروز، یکی از مناطق دارای پیشینه کهن عشایری در ایران است و زنان این سرزمین در گذشته با دستان هنرمند خود پارچه‌های ابریشمی و پوشاکی تولید می‌کردند که علاوه بر زیبایی، حامل مفاهیم فرهنگی و اجتماعی بودند.

وی ادامه داد: کژین شوی یکی از شاخص‌ترین این پوشش‌هاست؛ لباسی که با هنر شماره‌دوزی و سوزن‌دوزی آراسته می‌شد و جلوه‌ای از ذوق و خلاقیت زنان این سرزمین را به نمایش می‌گذاشت.

مدیر اقامتگاه سنتی کژین مهدی‌شهر با بیان اینکه پوشاک در فرهنگ سنگسری نوعی زبان برای بیان هویت بوده است، خاطرنشان کرد: رنگ‌ها نیز در این فرهنگ معنا و جایگاه خاص خود را داشته‌اند؛ سبز نماد رشد و جوانی دختران، سفید نشانه آغاز زندگی مشترک و آرزوی سفیدبختی و قرمز نماد مادری، تداوم نسل و استحکام خانواده بوده است.

گردشگری؛ فرصتی برای روایت فرهنگ سنگسر

محمودی‌خواه درباره دلیل انتخاب نام «کژین» برای اقامتگاه سنتی خود گفت: این انتخاب از این باور سرچشمه می‌گیرد که گردشگری تنها اقامت و سفر نیست، بلکه فرصتی برای شناخت فرهنگ، تاریخ و سبک زندگی مردم یک منطقه است.

وی افزود: تلاش کرده‌ایم در کنار میزبانی از گردشگران، آنان را با هنرهای بومی سنگسر نیز آشنا کنیم؛ بازدید از نمایشگاه‌ها و فروشگاه‌های لباس سنتی، آشنایی با هنر شماره‌دوزی، مشاهده پوشش‌های اصیل زنان عشایر و روایت داستان‌های نهفته در رنگ‌ها و نقش‌ها، بخشی از تجربه‌ای است که به میهمانان ارائه می‌شود.

مدیر اقامتگاه سنتی کژین مهدی‌شهر با تأکید بر ضرورت حفظ هنرهای سنتی اظهار کرد: امروز که بسیاری از پوشش‌ها و هنرهای سنتی در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند، حفظ و معرفی آن‌ها تنها یک وظیفه فرهنگی نیست، بلکه اقدامی برای پاسداری از هویت و حافظه تاریخی یک ملت است.

وی خاطرنشان کرد: کژین برای ما تنها نام یک اقامتگاه نیست؛ یادآور زنانی است که با دستان خود تاریخ را بافته‌اند و میراثی ارزشمند برای نسل‌های آینده به جا گذاشته‌اند.

کژین شوی؛ لباسی ابریشمی با سوزن‌دوزی‌های چشم‌نواز

کژین شوی یکی از لباس‌های سنتی و ارزشمند زنان ایل سنگسر است که به صورت لباسی نسبتاً بلند و ابریشمی شناخته می‌شود و در بیشتر نمونه‌های باقی‌مانده، رنگ غالب آن قرمز است.

ویژگی اصلی این پوشش، سوزن‌دوزی‌های ظریف و چشم‌نواز آن در قسمت پایینی دامن و لبه‌های آستین است. در بیشتر نمونه‌های برجای‌مانده، عرض بخش سوزن‌دوزی‌شده حدود ۲۵ سانتی‌متر بوده است.

برخی نمونه‌های سوزن‌دوزی‌شده در کژین شوی، شباهت‌هایی با طرح‌های موجود در لباس‌های بلند زنان زرتشتی مناطق اطراف یزد و میبد دارد؛ با این تفاوت که در پوشش زنان ایل سنگسر، رنگ قرمز کاربرد بیشتری داشته و استفاده از رنگ‌های زرد و سبز بسیار کمرنگ کمتر دیده می‌شود.

چهار پوشش در روایت پوشاک زنان سنگسری

کژین شوی تنها یکی از پوشش‌های سنتی زنان سنگسری است. «مَکَنِه»، «سرگیرا» و «قردار شِوال» نیز از دیگر پوشاک‌های شاخص زنان این منطقه هستند که هر یک، ویژگی و کاربرد خاص خود را داشته‌اند.

مَکَنِه شالی بلند و ابریشمی به طول تقریبی سه متر بوده که سطح آن با سوزن‌دوزی تزئین می‌شده است. این سرپوش از گذشته در میان زنان ایل مورد استفاده قرار داشته و رنگ آن در برخی موارد با سن و وضعیت تأهل افراد ارتباط داشته است.

بانوان نوعروس و زنان متأهل از مکنه‌های قرمز استفاده می‌کردند، در حالی که دختران جوان و زنان مجرد نمونه‌هایی به رنگ سفید یا کرم داشتند.

سرگیرا یا سگیرا نیز نوعی پارچه ویژه بوده که از رشته‌های بسیار ظریف پشم تهیه می‌شده و زنان بافنده ایل در رنگ‌آمیزی و بافت آن نقش داشته‌اند. از این پارچه برای تهیه چادر تن‌پوش بانوان استفاده می‌شده و با وجود جنس پشمین، امکان دید از پشت تار و پود و همچنین خنک بودن از ویژگی‌های آن بوده است.

قردار شِوال نیز دامنی بلند و تیره‌رنگ بوده که بخش پایینی آن با برش‌های اریب و پارچه‌های ابریشمی تزئین می‌شده است. این دامن که «فراخ شِوال سرپاره‌دار» نیز نامیده می‌شود، بیشتر برای مراسم عروسی و مهمانی مورد استفاده زنان متأهل قرار می‌گرفت و دختران جوان نیز نمونه‌های گل‌دار آن را می‌پوشیدند.

در برخی نمونه‌ها، حدود ۳۰ متر پارچه برای دوخت این دامن استفاده می‌شده و لباس به صورت بسیار پرچین آماده می‌شده است.

میراثی که ثبت ملی شده است

اهمیت پوشاک سنتی سنگسر موجب شده است بخشی از پوشاک و مهارت‌های مرتبط با آن در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شود.

بر اساس اطلاعات اعلام‌شده از سوی مسئول ثبت میراث ناملموس استان سمنان، «مهارت دوخت سنتی کژین شوی» با شماره ۱۳۶۶، «کارتی» به عنوان پوشاک مردانه با شماره ۱۳۶۸، «چنگوم‌سازی» با شماره ۸۷۹، «سرگیرا یا سگیرا» با شماره ۸۸۵، «مهارت مکنه» با شماره ۹۱۳ و «مهارت شماره‌دوزی سنگسری» با شماره ۹۱۴ در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده‌اند.

این ثبت‌ها تنها ثبت یک لباس یا یک محصول صنایع دستی نیست، بلکه بخشی از دانش، مهارت، هنر و شیوه زندگی مردمانی را دربرمی‌گیرد که این میراث را نسل به نسل منتقل کرده‌اند.

سرپاره؛ حلقه‌ای از زنجیره هنر سنگسری

یکی دیگر از عناصر مهم در پوشاک سنتی سنگسری، «سرپاره» است که در حاشیه برخی لباس‌ها از جمله قردار شِوال استفاده می‌شده است.

در گذشته سرپاره از کژ یا ابریشم تهیه و به صورت طبیعی رنگ‌آمیزی می‌شده است. با افزایش قیمت ابریشم و دشواری تولید آن، استفاده از نخ نیز رواج پیدا کرده، اما گروهی از بانوان فعال در حوزه صنایع دستی تلاش دارند با استفاده از ابریشم، فرم اصیل این پارچه را احیا کنند.

احیای شیوه بافت سرپاره می‌تواند ضمن جلوگیری از جایگزینی پارچه‌های آماده، به حفظ اصالت پوشاک سنتی سنگسری و انتقال مهارت‌های مرتبط با آن به نسل‌های آینده کمک کند.

از لباس سنتی تا روایت یک فرهنگ

پوشاک سنتی زنان سنگسری را می‌توان بخشی از حافظه فرهنگی مهدی‌شهر دانست؛ پوشاکی که در کنار زیبایی ظاهری، حامل مجموعه‌ای از مهارت‌ها، باورها، نمادها و شیوه‌های زندگی است.

امروز کاهش استفاده روزمره از این پوشش‌ها، ضرورت معرفی و احیای آن‌ها را بیشتر کرده است. در این میان، اقامتگاه‌های بوم‌گردی می‌توانند با تبدیل شدن به فضایی برای معرفی پوشاک، صنایع دستی، غذا، موسیقی و روایت‌های محلی، نقش مهمی در پیوند میان گردشگری و میراث فرهنگی ایفا کنند.

«کژین» نیز از همین منظر می‌تواند فراتر از نام یک اقامتگاه باشد؛ نامی که یادآور هنر زنان سنگسری و پوششی است که در تار و پود ابریشم و سوزن‌دوزی‌های آن، بخشی از تاریخ این سرزمین حفظ شده است.

کژین شوی امروز تنها یک لباس قدیمی نیست؛ روایتی از زنانی است که هنر و هویت سرزمین خود را با نخ و سوزن به نسل‌های بعد رسانده‌اند؛ میراثی که حفظ آن، بخشی از مسئولیت فرهنگی امروز برای ساختن فردای مهدی‌شهر است.