فرونشست دشت‌های سمنان؛ ضرورت مدیریت منابع آب زیرزمینی

به گزارش پایگاه خبری نیزوا، فرونشست زمین یکی از پیامدهای نگران‌کننده فشار بر منابع آب زیرزمینی است؛ پدیده‌ای که در صورت تداوم می‌تواند زیرساخت‌ها، زمین‌های کشاورزی و مناطق مسکونی را در معرض خطر قرار دهد. در استان سمنان نیز آمارهای اعلام‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای، از قرار گرفتن چند دشت در وضعیت پرخطر حکایت دارد؛ موضوعی که مدیریت منابع آب و بررسی روند تغییرات آبخوان‌ها را به یکی از محورهای مهم حفاظت از سرزمین تبدیل می‌کند.

حمید احسانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان سمنان، در اطلاعات ارائه‌شده از سوی این شرکت درباره وضعیت فرونشست دشت‌های استان، نرخ فرونشست سالانه دشت شاهرود را ۱۵٫۴ سانتی‌متر اعلام کرده است.

بر اساس این اطلاعات، دشت‌های شاهرود و میامی در وضعیت بحرانی، دشت‌های دامغان و سمنان در وضعیت خطر بسیار بالا و دشت گرمسار در سطح خطر متوسط قرار گرفته‌اند.

همچنین بخش‌هایی از مناطق شرقی و جنوبی شهر سمنان و محدوده‌های پیرامونی آن در پهنه‌های دارای فرونشست بالا قرار دارند. این موضوع به معنای درگیر بودن تمام شهر با فرونشست نیست، اما اهمیت شناسایی دقیق محدوده‌های در معرض خطر و بررسی نزدیکی آن‌ها به زیرساخت‌ها و مناطق سکونتی را نشان می‌دهد.

برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت دشت‌ها، مشخص بودن سال انجام مطالعات، محدوده مکانی اندازه‌گیری و تغییرات نرخ فرونشست در دوره‌های متوالی اهمیت دارد. این اطلاعات امکان مقایسه روند فرونشست و بررسی تغییرات آن در سال‌های مختلف را فراهم می‌کند.

کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی

به گفته حمید احسانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان سمنان، ۲۲٫۶ میلیون مترمکعب برداشت مازاد از چاه‌های دارای مجوز کنترل شده و با اصلاح ۱۳۵ پروانه بهره‌برداری، میزان برداشت مجاز سالانه نیز ۴٫۹ میلیون مترمکعب کاهش یافته است.

مجموع این دو رقم به ۲۷٫۵ میلیون مترمکعب می‌رسد؛ رقمی که شرکت آب منطقه‌ای به‌عنوان بخشی از اقدامات مدیریتی خود در حوزه منابع آب زیرزمینی اعلام کرده است.

احسانی همچنین از نصب ۳۵۸ کنتور هوشمند روی چاه‌ها و مسدودسازی ۷۶ حلقه چاه غیرمجاز خبر داده است. بر اساس توضیحات ارائه‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای، در حال حاضر چاه غیرمجاز فعال شناسایی‌شده‌ای باقی نمانده و شناسایی و مسدودسازی موارد جدید احتمالی همچنان در دستور کار قرار دارد.

کنترل برداشت از چاه‌ها و مدیریت میزان بهره‌برداری از منابع زیرزمینی، از ابزارهای مهم حفاظت از آبخوان‌ها به شمار می‌رود. در کنار این اقدامات، بررسی تغییرات سطح آب زیرزمینی و روند فرونشست نیز می‌تواند به شناخت بهتر وضعیت دشت‌ها و ارزیابی نتایج برنامه‌های مدیریتی کمک کند.

۳ هزار و ۷۲ چاه فعال در استان

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای استان سمنان، در این استان ۳ هزار و ۷۲ حلقه چاه فعال وجود دارد که از این تعداد، ۲ هزار و ۴۹۴ حلقه به کنتور مجهز شده‌اند.

همچنین از میان ۵۷۸ حلقه چاه فاقد کنتور، ۲۱۴ حلقه چاه نیمه‌عمیق و دهانه‌گشاد طبق اعلام شرکت مشمول الزام نصب کنتور نیستند؛ بنابراین، ۳۶۴ حلقه چاه مشمول نصب کنتور همچنان باید به این تجهیزات مجهز شوند.

این شرکت برنامه‌ریزی کرده است تا پایان سال ۱۴۰۶ بیش از ۳۰۰ کنتور دیگر نصب کند و تجهیزات موردنیاز سایر چاه‌های مشمول نیز تا پایان سال ۱۴۰۷ تکمیل شود.

کنتورهای هوشمند امکان پایش دقیق‌تر میزان برداشت از چاه‌ها را فراهم می‌کنند و می‌توانند در مدیریت بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی نقش داشته باشند. تکمیل تجهیزات موردنیاز و نظارت مستمر بر میزان برداشت نیز از جمله اقداماتی است که در این مسیر دنبال می‌شود.

اعتبارات و برنامه‌های پایش آبخوان‌ها

حمید احسانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان سمنان، از اختصاص یا هزینه‌کرد ۵۰ میلیارد ریال در سال ۱۴۰۴ برای پروژه‌های مرتبط با افت منابع آب زیرزمینی و مخاطرات فرونشست خبر داده است.

بر اساس توضیحات ارائه‌شده از سوی این شرکت، همچنین ۴۰۰ میلیارد ریال از منابع داخلی شرکت از ابتدای سال ۱۴۰۴ برای حفاظت، پایش و مدیریت عملیات مرتبط با کنتورهای هوشمند هزینه شده است.

با توجه به تفاوت عنوان این دو اعتبار، مشخص شدن جزئیات پروژه‌ها، مبالغ پرداخت‌شده و احتمال هم‌پوشانی اعتبارات می‌تواند تصویر دقیق‌تری از منابع مالی صرف‌شده در این حوزه ارائه دهد.

شرکت آب منطقه‌ای همچنین بر ادامه پایش منابع آب زیرزمینی، کنترل برداشت‌های مازاد، شناسایی و مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز جدید و گزارش‌دهی دوره‌ای تأکید کرده است.

کاهش برداشت و ضرورت پایش مستمر

مقداد معلمی، کارشناس حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری، معتقد است فرونشست زمین در دشت شاهرود را نباید صرفاً با یک عدد و رقم بررسی کرد؛ زیرا در دشت‌های وابسته به منابع آب زیرزمینی، این پدیده معمولاً با افت سطح آب و فشرده‌شدن لایه‌های خاک ارتباط دارد.

به گفته معلمی، اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که پهنه‌های فرونشستی به مناطق مسکونی، جاده‌ها، خطوط انتقال آب و زمین‌های کشاورزی نزدیک باشند. از این رو، برای ارزیابی شدت خطر در شاهرود، باید نرخ دقیق فرونشست، محدوده اندازه‌گیری و تغییرات آن در چند سال متوالی مشخص شود.

این کارشناس با تأکید بر ضرورت کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی می‌گوید این اقدام به‌تنهایی توقف فرونشست را تضمین نمی‌کند؛ زیرا وضعیت آبخوان، میزان افت سطح آب و ویژگی‌های لایه‌های زمین نیز در روند این پدیده مؤثرند. به گفته وی، بخشی از فشردگی لایه‌های زمین ممکن است برگشت‌ناپذیر باشد و حتی پس از کاهش برداشت، آثار فرونشست ادامه پیدا کند.

معلمی همچنین انتشار مستمر اطلاعات مربوط به تغییرات سطح آب زیرزمینی، میزان برداشت سالانه، وضعیت ذخیره آبخوان‌ها و نرخ فرونشست را ضروری می‌داند. به اعتقاد وی، باید مشخص باشد که اقدامات انجام‌شده در هر محدوده چه تغییری در وضعیت منابع آب ایجاد کرده است؛ چراکه تعداد چاه‌های مسدودشده یا میزان برداشت مهارشده، به‌تنهایی نشان‌دهنده بهبود وضعیت آبخوان نیست.

مدیریت آبخوان‌ها؛ از کنترل برداشت تا ارزیابی نتایج

فرونشست در دشت‌های استان سمنان، ضرورت مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی را بیش از پیش برجسته می‌کند. اقدامات اعلام‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای، از جمله کنترل برداشت، نصب کنتورهای هوشمند و مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز، بخشی از مسیر حفاظت از آبخوان‌هاست.

در کنار این اقدامات، پایش مستمر سطح آب زیرزمینی و انتشار روند تغییرات فرونشست می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر وضعیت دشت‌ها و برنامه‌ریزی مؤثرتر برای حفاظت از منابع آب استان کمک کند. استمرار مدیریت برداشت و بررسی نتایج آن در کنار داده‌های علمی، زمینه شناخت بهتر وضعیت آبخوان‌ها و تصمیم‌گیری متناسب با شرایط هر دشت را فراهم می‌کند.

انتهای خبر/